De Inspectie van het Onderwijs bracht deze week De Staat van het Onderwijs 2026 uit. Voor het eerst is er een uitgebreid beeld van hoe AI het onderwijs raakt. De boodschap is helder: leerlingen en studenten maken massaal gebruik van generatieve AI, terwijl scholen, opleidingen en docenten nog zoeken naar de juiste aanpak.
De cijfers spreken voor zich. In het hoger onderwijs gebruikt 75 procent van de hbo-studenten wekelijks AI, in het wo is dat 69 procent. Internationaal onderzoek laat zien dat ook jongere leerlingen AI veel gebruiken, tot wel 90 procent naarmate ze ouder worden. Meestal gaat het om informatie opzoeken, teksten samenvatten, ideeën genereren of spelling en grammatica checken.
Tegelijk krijgen studenten vaak weinig handvatten over wat wel en niet mag. Zo’n 60 procent van de wo-studenten zegt geen instructie of training vanuit de opleiding te krijgen over hoe ze AI bij opdrachten moeten gebruiken. Afspraken zijn er wel, maar uitleg over de juiste toepassing blijft achter. De inspectie concludeert dat studenten behoefte hebben aan duidelijkheid over de spelregels en dat ze mogen verwachten dat hun opleiding daar aandacht aan besteedt.
Bij docenten ligt het beeld omgekeerd. Ongeveer een kwart van de leraren in het po en een derde in het vo gebruikt zelf AI, vooral voor het maken van lesplannen, het snel inlezen op een onderwerp of het beoordelen van leerlingwerk. Opvallend is dat 88 procent van de po-leraren en 80 procent van de vo-docenten vindt dat ze nog niet over de nodige kennis en vaardigheden beschikken om AI effectief in te zetten. Dat percentage ligt hoger dan in andere landen. Daar komt bij dat 31 tot 41 procent van de leraren aangeeft dat hun school onvoldoende digitale tools en infrastructuur heeft om met AI aan de slag te gaan.
En hier komt de schoolleider in beeld. De inspectie noemt de schoolleider dit jaar expliciet de hefboom voor onderwijsontwikkeling en kwaliteitsverbetering, degene die richting geeft aan professionalisering, prioriteiten bewaakt en het team in beweging brengt. Juist op een thema als AI zou die rol het verschil kunnen maken. Alleen komt diezelfde schoolleider aan die kerntaak nauwelijks toe. Volgens het rapport gaat er te veel tijd op aan financiering, personele bezetting, huisvesting, administratie en steeds veranderende eisen vanuit de overheid. Grote vraagstukken zoals AI blijven daardoor liggen, terwijl ze juist bij de schoolleider thuishoren. De inspectie roept besturen dan ook op om schoolleiders meer ruimte te geven voor onderwijskundig leiderschap, zodat er daadwerkelijk gestuurd kan worden op thema’s die het onderwijs nu raken.
De inspectie wijst in het rapport ook op landen die verder zijn. Finland en Estland worden genoemd als voorlopers, Zweden heeft AI zelfs in het nationaal curriculum opgenomen en Frankrijk heeft aanbevelingen per vak opgesteld. In Nederland ontbreekt zo’n landelijke lijn vooralsnog.
De conclusie van de inspectie laat zich raden. Om te voorkomen dat leraren achter de feiten aanlopen, moeten scholen snel werk maken van professionaliseringsbeleid rond AI. Wachten op landelijke richtlijnen is daarbij geen optie, want de leerlingen zijn er al volop mee bezig.
