Waarom AI-geletterdheid niet nog een schooljaar kan wachten

Afgelopen week vroeg een docent Nederlands me: "Marcel, hoe kan ik zien of mijn leerlingen ChatGPT hebben gebruikt voor hun essay?" Mijn tegenvraag: "Hebben jullie leerlingen uitgelegd hóe ze AI-tools mogen gebruiken?" Wat denk je dat het antwoord was?

Dit gesprek raakt de kern van een groter probleem. Van vmbo tot universiteit zie ik hetzelfde patroon: leerlingen en studenten gebruiken massaal AI-tools, terwijl scholen worstelen met beleid en begeleiding. We sturen straks toch niet weer een nieuwe generatie het schooljaar in zonder wat ik zie als een essentiële vaardigheid: AI-geletterdheid.

Waarom dit niet kan wachten

In mijn werk spreek ik dagelijks docenten uit alle onderwijslagen en het verhaal is bijna overal hetzelfde: het merendeel van hun leerlingen en studenten gebruikt ChatGPT of andere AI-tools voor hun schoolwerk of studie. Maar bijna nergens wordt structurele aandacht besteed aan hoe je deze tools verantwoord gebruikt?

Deze kloof tussen gebruik en begeleiding zorgt voor problemen:

Leerlingen/studenten begrijpen niet hoe AI werkt en wat de beperkingen zijn Ze geloven alles wat ChatGPT zegt, zonder te checken of het klopt Persoonlijke informatie wordt zorgeloos in AI-tools gestopt De ethische kant blijft onderbelicht

• Leerlingen/studenten begrijpen niet hoe AI werkt en wat de beperkingen zijn

• Ze geloven alles wat ChatGPT zegt, zonder te checken of het klopt

• Persoonlijke informatie wordt zorgeloos in AI-tools gestopt

• De ethische kant blijft onderbelicht

Na de zomer kunnen we mijns inziens echt niet meer doen alsof AI "iets voor later" is. Het gebeurt nu, in onze klassen en collegezalen.

Wat moet er in zo'n AI-cursus?

Wat zou zo'n cursus eigenlijk allemaal moeten bevatten? Hieronder mijn poging voor een geraamte van een goede 'cursus' AI-geletterdheid:

1. Hoe werkt AI eigenlijk?

Leerlingen hoeven geen programmeurs te worden, maar ze moeten wel snappen dat ChatGPT geen alwetende robot is. Iets van inzicht in wat er 'onder de motorkap' gebeurt, lijkt mij minimaal.

2. Effectief prompting

Het verschil tussen "Schrijf iets over klimaat" en een doordachte prompt met context en specifieke vragen is enorm. Leerlingen/studenten moeten leren:

Stap voor stap werken met AI Duidelijke instructies geven Kritisch kijken naar wat eruit komt en bijsturen waar nodig

• Stap voor stap werken met AI

• Duidelijke instructies geven

• Kritisch kijken naar wat eruit komt en bijsturen waar nodig

3. Fouten herkennen en checken

AI-systemen verzinnen soms dingen die echt lijken maar niet kloppen. Leerlingen/studenten moeten leren om altijd te controleren, vooral bij feiten en bronnen. Een kritische basishouding waarbij ze leren dat zij de eindverantwoordelijkheid ALTIJD dragen dus.

4. Bias begrijpen

AI-modellen zijn getraind op data vol menselijke vooroordelen. Leerlingen/studenten moeten deze bias leren herkennen:

In taalgebruik en formuleringen In aannames over mensen en culturen In de manier waarop onderwerpen worden gepresenteerd

• In taalgebruik en formuleringen

• In aannames over mensen en culturen

• In de manier waarop onderwerpen worden gepresenteerd

5. Privacy en veiligheid

Wat gebeurt er met de informatie die je in ChatGPT stopt? Waarom moet je voorzichtig zijn met persoonlijke gegevens of vertrouwelijke informatie? Deze praktische kennis is een essentieel onderdeel. Overigens geldt dit voor alle apps die gebruikt worden, dus dit zou sowieso al onderdeel van het curriculum moeten zijn.

6. Duurzaamheid

Elke ChatGPT-vraag kost energie. Bij miljarden vragen wereldwijd tikt dat aan. Bewust gebruik begint bij begrip: wanneer is AI-gebruik echt nodig en wanneer niet?

7. Schoolbeleid

Elke school moet duidelijke afspraken maken:

Bij welke opdrachten mag je AI gebruiken? Hoe geef je aan dat je AI hebt gebruikt? Wat zijn de gevolgen bij verkeerd gebruik?

• Bij welke opdrachten mag je AI gebruiken?

• Hoe geef je aan dat je AI hebt gebruikt?

• Wat zijn de gevolgen bij verkeerd gebruik?

De realiteit: wie is hier klaar voor?

Laat ik eerlijk zijn: vrijwel geen enkele school of universiteit is hier klaar voor. De problemen die ik tegenkom:

Kennis: Veel docenten weten zelf niet goed hoe AI werkt Tijd: Waar haal je de uren vandaan in een vol programma? Visie: Scholen missen een duidelijk plan voor AI Geld: Goede AI-tools en training kosten geld

• Kennis: Veel docenten weten zelf niet goed hoe AI werkt

• Tijd: Waar haal je de uren vandaan in een vol programma?

• Visie: Scholen missen een duidelijk plan voor AI

• Geld: Goede AI-tools en training kosten geld

Dit zijn echte obstakels, maar geen reden om te wachten. De ontwikkeling gaat door, met of zonder ons.

Als ik naar mijn eigen academie kijk, moet ik helaas constateren dat wij er ook nog niet in slagen om structureel aanbod te hebben voor de aankomend studenten. Ik ga mijn best doen dat alsnog voor elkaar te krijgen, want veel voorwerk is al gedaan. Maar ik begrijp dus ook heus dat het allemaal niet zo eenvoudig is om dit allemaal perfect voor elkaar te krijgen. Maar dat maakt de noodzaak nog niet minder toch?

Tijd voor actie

Mijn stelling is dus dat we niet kunnen accepteren dat een hele generatie met school/studie gaat starten zonder basis AI-vaardigheden. Dit vraagt minimaal om:

Bestuurders die prioriteiten stellen: Maak AI-geletterdheid belangrijk voor het nieuwe schooljaar Investeren in docenten: Geef ze tijd en training Scholen die samenwerken: Deel wat werkt met elkaar Doe andere dingen een keer niet: Durf te prioriteren.

• Bestuurders die prioriteiten stellen: Maak AI-geletterdheid belangrijk voor het nieuwe schooljaar

• Investeren in docenten: Geef ze tijd en training

• Scholen die samenwerken: Deel wat werkt met elkaar

• Doe andere dingen een keer niet: Durf te prioriteren.

Tot slot

AI-geletterdheid is geen luxe of hype. Het is een basisvaardigheid voor deze tijd, net zoals we twintig jaar geleden digitale vaardigheden belangrijk vonden. Echter, de ontwikkelingen in AI gaan veel sneller en hebben veel meer directe en indirecte impact. Mijn oproep is altijd om die impact vooral positief te laten zijn!

Is jouw school al bezig met plannen voor AI-onderwijs? Welke problemen zie je? En belangrijker: hoe kunnen we elkaar helpen deze stap te zetten?

Voor meer informatie over AI in het onderwijs: AI voor Docenten.