Verscheurd door AI

Het ongemak

Ik leef en werk midden in AI. Ik geef er workshops, keynotes en webinars over, aan docenten door het hele land. Ik maak een wekelijkse podcast en nieuwsbrief. Ik schrijf er een boek over. Ik maak er elke dag tools en lesmateriaal mee. Ik ben kortom geen buitenstaander die vanuit de zijlijn kritiek levert. Ik zit er middenin.

En juist daarom word ik er steeds meer door verscheurd.

Wat AI kan is adembenemend. Het overtreft wat ik een paar jaar geleden voor mogelijk hield. Het ongemak zit hem ergens anders. Ik zie wat er gebeurt met wie er aan het stuur zit, en waarvoor deze technologie wordt ingezet. Ik zie de snelheid waarmee de verkeerde toepassingen groeien, zoals AI inzetten voor oorlog en om mensen op te lichten. De traagheid waarmee de goede toepassingen landen. Het gebrek aan regie. De machtsconcentratie bij een handvol spelers die niet democratisch gekozen zijn en geen verantwoording afleggen aan de samenleving.

Ik dacht altijd dat de kansen groter zijn dan de risico's. Ik geloofde dat oprecht. En eerlijk gezegd geloof ik dat misschien nog steeds. Maar ik merkt dat de balans verschuift. De risico's groeien sneller dan de kansen landen. En dat verschil wordt snel groter.

Dit essay is mijn poging om dat ongemak te ordenen. Om eerlijk te zijn over wat ik zie, aan beide kanten. En om vanuit mijn eigen domein, het onderwijs, een richting te suggereren.

***

Wat AI kan betekenen voor de mensheid

Laat ik beginnen met de kant die mij elke ochtend weer motiveert om aan het werk te gaan. De positieve toepassingen van AI zijn reëel, meetbaar, en in sommige gevallen zelfs ronduit spectaculair. De lijst is langer dan de meeste mensen beseffen.

Onderwijs

Dit is mijn wereld, dus hier begin ik. AI heeft het potentieel om het onderwijs fundamenteel te veranderen. Elke leerling/student kan voor het eerst in de geschiedenis een persoonlijke tutor krijgen die eindeloos geduld heeft, zich aanpast aan het tempo en niveau van de leerling, en directe feedback geeft. De docent wordt daardoor niet vervangen. Die krijgt juist ruimte. Als AI-gestuurde instructie goed wordt ontworpen, zijn de resultaten indrukwekkend: gepersonaliseerde feedback, adaptief tempo, en directe verrijking van het leerproces. De sleutel zit in het ontwerp. Onderzoekers van de University of Technology Sydney beschrijven een "performance paradox": AI die antwoorden geeft maakt studenten sneller, maar AI die het denkproces begeleidt maakt studenten slimmer. De OECD bevestigt dat: studenten die AI inzetten voor zelfsturing leren aantoonbaar meer dan studenten die het gebruiken om complete antwoorden te krijgen. De uitdaging is om onderwijs zo in te richten dat AI het leerproces verrijkt in plaats van overneemt. En dat is een oplosbare uitdaging.En het gaat verder dan cijfers. AI kan een dyslectische leerling helpen om eindelijk uit te drukken wat er in zijn hoofd zit. Het kan een kind in een dorp in Ghana toegang geven tot hetzelfde kennisniveau als een kind op een internationale school in Amsterdam. Het kan een docent zes weken per jaar teruggeven die nu opgaat aan administratie, toetsen nakijken en lesvoorbereiding. Die tijd kan terug naar waar het om gaat: de relatie met de leerling.

Gezondheidszorg

In tests bij tweehonderd eerstelijnspraktijken met meer dan een miljoen patiënten waren artsen met AI-versterkte stethoscopen twee tot drie keer effectiever in het vroeg opsporen van hartfalen en hartklepafwijkingen. Hartfalen wordt vaak pas gediagnosticeerd na een spoedopname. Vroegere detectie kan zowel sterfte als zorgkosten drastisch verlagen.

Zorgmedewerkers besteden momenteel tot 70% van hun tijd aan administratieve taken. AI kan de helft daarvan overnemen en artsen vijftien tot twintig uur per week teruggeven. Uren die terug kunnen naar patiëntenzorg, naar het gesprek, naar het menselijke contact dat de kern van geneeskunde vormt.

In 2026 bereiken meerdere door AI ontdekte medicijnkandidaten hun klinische trials, met focus op oncologie en zeldzame ziekten. Een AI-ontworpen molecuul verhoogt de effectiviteit van chemotherapie bij pancreaskanker, een van de dodelijkste kankervormen. AI-systemen kunnen met een standaard ECG van tien seconden een hartkwaal detecteren die voorheen dure, invasieve procedures vereiste.

Wetenschap

AlphaFold, het AI-systeem dat het vijftig jaar oude eiwitvouwprobleem oploste en een Nobelprijs opleverde, is inmiddels door meer dan drie miljoen onderzoekers in meer dan 190 landen gebruikt.

Gemini Deep Think, het AI-systeem van Google DeepMind, heeft wiskundige onderzoeksproblemen op professioneel niveau opgelost en wetenschappelijke papers mede geproduceerd. Een natuurkundige van Vanderbilt University ontdekte met behulp van AI nieuwe symmetrieën in de vergelijkingen die de rand van een zwart gat beschrijven. Hij noemt het een "fundamentele verandering in de wereld".

En misschien het meest indrukwekkende voor de klimaatcrisis: onderzoekers van UC San Diego en het Allen Institute for AI hebben een generatief AI-model ontwikkeld, Spherical DYffusion, dat honderd jaar klimaatpatronen projecteert in 25 uur. Dat kostte voorheen weken op supercomputers. Het betekent dat wetenschappers tientallen keren meer scenario's kunnen doorrekenen. Dat verandert hoe we klimaatbeleid kunnen maken.

Toegankelijkheid

Dit is misschien wel het domein dat het minst in het nieuws komt en het meest direct levens verandert. Meer dan een miljard mensen wereldwijd leven met een vorm van beperking. Voor hen is AI een levensveranderaar.

AI-gestuurde liplees-technologie, oorspronkelijk ontwikkeld voor IC-patiënten die niet kunnen spreken, helpt mensen communiceren die hun stem zijn verloren. Bij de India AI Impact Summit 2026 werd real-time gebarentaalvertaling aangeboden zodat dove deelnemers volledig konden meedoen. Slimme rolstoelen met sensoren geven meer onafhankelijkheid. Voor mensen met cognitieve beperkingen biedt AI aangepaste educatieve software die zich aanpast aan individuele leerbehoeften. Google werkt aan systemen die de "accessibility gap" dichten: de vertraging tussen de release van een nieuwe functie en het moment dat die toegankelijk is voor iedereen.

Landbouw, voedselzekerheid en rampenbestrijding

Sinds 2020 is de wereldwijde voedselonzekerheid verdubbeld tot meer dan driehonderd miljoen mensen. AI-gebaseerde plaagdetectie presteert drie tot vijf weken sneller dan traditionele methoden. Een ziekte die in Spanje wordt gedetecteerd, kan direct een waarschuwing triggeren voor boeren in Brazilië of China. AI democratiseert zo landbouwkennis op mondiale schaal. In 2026 draaien autonome tractoren 24 uur per dag, monitoren drones gewassen in real-time, en oogsten robotarmen delicate vruchten. De wereldbevolking groeit naar negen miljard in 2050. Zonder slimmere landbouw redden we dat niet.

Bij rampenbestrijding levert AI vroege waarschuwingssystemen die 25% effectiever zijn dan traditionele methoden. Meer dan twaalfhonderd camera's in Californië gebruiken AI om rook te detecteren, branden te monitoren en evacuaties te plannen. En in februari 2026 voltooide NASA's Perseverance-rover de eerste door AI geplande rit op Mars.

Taal, creativiteit en dagelijks leven

Real-time vertaling in vrijwel elke taal is een van de stille revoluties van AI. Een Syrische vluchteling die direct kan communiceren bij de huisarts. Een boer in Kenia die via een app toegang krijgt tot landbouwkennis in het Engels. Een student die een college in een vreemde taal real-time kan volgen. De barrière van taal, die millennia lang kennis ongelijk verdeeld heeft gehouden, wordt fundamenteel ondermijnd.

AI democratiseert ook creativiteit. Mensen zonder formele opleiding of dure tools kunnen creëren, schrijven, ontwerpen en bouwen. Kleine ondernemers maken professionele content zonder marketingbudget. Wetenschappers in ontwikkelingslanden krijgen toegang tot analysetools die voorheen alleen beschikbaar waren voor topuniversiteiten.

Eenzaamheid

De AI-robot ElliQ, die proactief gesprekken begint en activiteiten voorstelt, leidde in New York tot een gerapporteerde vermindering van 95% in eenzaamheid onder ouderen die het apparaat minstens dertig dagen gebruikten. Deelnemers hadden gemiddeld 28 minuten per dag contact. Overheidsprogramma's in meerdere Amerikaanse staten distribueren deze robots gratis. AI-companions mogen natuurlijk nooit een vervanging zijn voor menselijk contact. Maar tegelijk kan het, voor iemand die alleen woont en wiens sociale kring is gekrompen, het verschil maken tussen isolement en een reden om 's ochtends op te staan.

***

De positieve lijst is lang en de belofte is dus reëel. AI is de grootste kans die de mensheid ooit heeft gehad. Dat denk ik echt. En tegelijk is er een andere kant die ik niet kan negeren.

Wat er fout gaat

Met dezelfde eerlijkheid waarmee ik de belofte beschreef, beschrijf ik nu de keerzijde, die zich nu voor onze ogen afspeelt.

Banenverlies

Anthropic CEO Dario Amodei, de man achter het AI-model dat ik dagelijks gebruik, waarschuwde in januari 2026 dat AI de helft van alle instap white-collar banen kan wegvagen binnen vijf jaar. De werkloosheid kan volgens hem oplopen tot 10 tot 20 procent. Hij noemt het "uitzonderlijk pijnlijk" en hij heeft dat woord bewust gekozen. Microsoft AI-chef Mustafa Suleyman gaat nog verder: hij voorspelt dat het meeste professionele werk "volledig geautomatiseerd" zal zijn binnen twaalf tot achttien maanden.

Dit zijn geen buitenstaanders die speculeren. Dit zijn de mensen die de technologie bouwen. Amodei schrijft dat AI niet één beroep vervangt, maar functioneert als een "algemene arbeidsvervanger voor mensen". Hij waarschuwt dat we een eeuw aan economische evolutie aan het comprimeren zijn in vijf tot tien jaar. Voorheen hadden werknemers decennia om zich om te scholen, konden opleidingen bijdraaien, en ontstonden nieuwe sectoren langzaam genoeg om ontslagen werknemers op te vangen. Die buffer bestaat niet meer.

De cijfers beginnen zichtbaar te worden. In 2025 werden bijna 55.000 ontslagen in de VS direct toegeschreven aan AI. Amazon schrapte meer dan 30.000 functies sinds eind 2025. Salesforce elimineerde 4.000 klantenservicefuncties nadat AI de helft van de klantvragen overnam. En Anthropic's eigen onderzoek toont dat AI slechts een fractie doet van wat het technisch al zou kunnen. De kloof tussen wat AI kan en wat bedrijven er nu mee doen, is tegelijk geruststellend en alarmerend. Want als die kloof zich sluit, en dat gaat snel, dan worden de voorspellingen van Amodei werkelijkheid.

Het treft vooral jongeren. De werkgelegenheid in AI-kwetsbare beroepen is in regio's met hoge vraag naar AI-vaardigheden na vijf jaar 3,6% lager dan elders, en dat concentreert zich bij mensen onder de 25. Het traditionele carrièremodel, waarbij je als starter eenvoudige taken doet en gaandeweg ervaring opbouwt, wordt ondermijnd. De ladder wordt onder een hele generatie vandaan getrokken.

Op zichzelf is het gegeven dat AI heel veel werk gaat vervangen, niet per se erg. Als dat betekent dat er tijd en geld vrijkomt voor mensen om andere dingen te doen. Maar het tempo van de ontwikkelingen en het primair door geld gedreven economische en politieke systeem waarin we leven, maakt dat ik dit hier bij de negatieve aspecten plaats.

Militaire AI

De mondiale markt voor AI in defensie werd in 2024 gewaardeerd op 9,31 miljard dollar en groeit met 13% per jaar. Het Pentagon vroeg alleen al voor 2026 13,4 miljard dollar aan voor autonome wapensystemen. Bedrijven als Palantir en Anduril boekten hun hoogste defensie-omzet ooit in 2025.

De twee wereldleiders in AI, de Verenigde Staten en China, trekken zich steeds meer terug uit internationale dialogen over verantwoord militair AI-gebruik. De wapenwedloop is al bezig. Het internationale toezicht loopt hopeloos achter. De Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken noemde dit "het Oppenheimer-moment van onze generatie". Het is moeilijk om het met die vergelijking oneens te zijn.

Een black mirror achtig voorbeeld wat telkens door mijn hoofd spookt is dat met de huidige technologie het volgende mogelijk is. Je maakt een zwerm kleine drones met camera’s en een explosief ofzo. Je rust de drones uit met gezichtsherkenning en de intelligentie van een modern AI-model zonder guardrails. In dit scenario hoef je alleen maar iemand te selecteren en de drones zoeken deze persoon en doden deze. Kill op bestelling. Het bezorgt mij nachtmerries.

Surveillance, privacy en machtsmisbruik

Het conflict tussen Anthropic en het Pentagon legt precies bloot waar de spanning zit. Dario Amodei trok twee rode lijnen: geen inzet van AI voor massasurveillance van Amerikaanse burgers, en geen volledig autonome wapens. Het Pentagon wilde onbeperkt gebruik voor "alle wettige doeleinden". Toen Anthropic weigerde, werd het contract van tweehonderd miljoen dollar beëindigd en werd het bedrijf bestempeld als "risico voor de toeleveringsketen", een label dat normaal is gereserveerd voor bedrijven met banden met buitenlandse vijanden.

De nuance is belangrijk. Amodei was uitdrukkelijk niet tegen militair gebruik van AI. Anthropic was het eerste AI-lab dat op geclassificeerde militaire netwerken draaide. Het bedrijf steunt het gebruik van AI om de VS en democratieën te verdedigen. De rode lijnen gingen specifiek over massasurveillance van eigen burgers en over het volledig uit handen geven van de menselijke controle bij dodelijke wapens. Dat het Pentagon zelfs deze twee beperkingen onacceptabel vond, zegt veel over waar we staan.

En het gaat verder dan dit ene conflict. Overheden zelf zijn een risico. In de VS worden onder de Trump-administratie surveillancetechnologieën versneld uitgerold. Kentekenplaat-lezers, gezichtsherkenning, social media-monitoring. Het arsenaal groeit sneller dan de democratische controle erop. Amodei schreef dat de huidige wetgeving "simpelweg nog niet is bijgetrokken bij de snel groeiende capaciteiten van AI". Dat geldt voor Amerika. En het geldt net zo hard voor de rest van de wereld.

Machtconcentratie

Een handvol bedrijven, OpenAI, Google, Meta, Anthropic, Mistral, Palantir, Anduril, bepaalt in toenemende mate hoe AI wordt ingezet. Zij beslissen welke data wordt gebruikt, welke toepassingen prioriteit krijgen, en waar de rekenkracht naartoe gaat. Ze zijn niet democratisch gekozen en leggen geen verantwoording af aan de samenleving. De overheden die hen zouden moeten reguleren, lopen ofwel chronisch achter de feiten aan, kiezen er actief voor om niet te reguleren, of zetten in op gebruik zonder waarborgen.

Ondertussen liet het Anthropic-conflict ook zien hoe kwetsbaar zelfs een principieel bedrijf is tegenover overheidsmacht. Het Pentagon dreigde met de Defense Production Act, een Koude Oorlog-wet, om Anthropic te dwingen zijn technologie zonder beperkingen beschikbaar te stellen. President Trump noemde Anthropic's weigering een "rampzalige vergissing". Als een democratische overheid een bedrijf kan straffen voor het stellen van ethische grenzen, wie beschermt dan de burger?

Deepfakes en fraude

Deepfake-videofraude is de afgelopen drie jaar met 700% gestegen. Deloitte voorspelt dat generatieve AI tot veertig miljard dollar aan fraudeverliezen in de VS kan veroorzaken tegen 2027. Voice cloning heeft wat onderzoekers de "ononderscheidbare drempel" noemen overschreden. Een paar seconden audio is genoeg om een overtuigende stemkloon te maken. Er is al een geval geweest waarin fraudeurs een real-time deepfake-video van een CFO maakten om een betaling van 25 miljoen dollar te autoriseren.

Bijna de helft van de mensen zegt nu de authenticiteit te betwijfelen van vrijwel alles wat ze online tegenkomen. Experts spreken over een "Post-Truth AI Era". Na orkaan Helene overspoelde AI-gegenereerde desinformatie social media. De FEMA-directeur noemde het de ergste golf die ze ooit had gezien. De desinformatie ontmoedigde mensen om hulp te zoeken. AI-gegenereerde leugens kostten letterlijk levens.

Biologische wapens: de nabije toekomst?

Het ontwikkelen van biologische wapens vereist tot nu toe zeldzame, hooggespecialiseerde kennis. Wie die kennis heeft, een viroloog met een PhD, mist doorgaans de motivatie om er kwaad mee te doen. Wie de motivatie heeft, mist de kennis. AI dreigt die balans te doorbreken. Anthropic's eigen tests tonen aan dat huidige AI-modellen de kans op succes bij bepaalde biowapenprocedures al kunnen verdubbelen of verdrievoudigen. Amodei waarschuwde de Amerikaanse Senaat dat AI binnen enkele jaren "het bereik van actoren die een grootschalige biologische aanval kunnen uitvoeren drastisch kan vergroten". MIT-studenten zonder wetenschappelijke achtergrond wisten met behulp van chatbots binnen een uur vier pandemie-veroorzakende virussen te identificeren, de productiemethode te benoemen en acquisitiestrategieën te vinden die screeningsprotocollen omzeilen. De stap van kennis naar wapen is nog groot. De stap van onwetendheid naar kennis wordt snel kleiner.

***

De kern van het probleem

Als ik beide lijsten naast elkaar leg, valt op dat ze ongeveer even lang zijn. De positieve toepassingen zijn talrijk en reëel. De negatieve toepassingen zijn dat ook. De vraag is dan: waarom voelt het alsof de verkeerde kant wint? Dat komt omdat de negatieve toepassingen sneller groeien, beter gefinancierd zijn, en minder drempels kennen. Dat is het gevolg van vier structurele onevenwichtigheden.

Geld. Defensiebudgetten zijn enorm, geconcentreerd, en hebben weinig beslissers nodig. Het Pentagon kan met één handtekening miljarden vrijmaken voor AI-wapens. Een school die een AI-tutoringsysteem wil invoeren, moet langs een inkoopcommissie, een bestuur, een privacycheck, een pilot, en een evaluatie. Het geld voor de positieve toepassingen is gefragmenteerd over duizenden organisaties met elk hun eigen proces. Het geld voor de negatieve toepassingen stroomt door een paar grote pijpleidingen, snel en zonder obstakels.

Macht. Een handvol techbedrijven bepaalt de richting. Zij kiezen waar de rekenkracht naartoe gaat, en die keuze wordt gestuurd door rendement, zelden door maatschappelijke impact. Defensiecontracten zijn lucratief. Gezondheidszorg in ontwikkelingslanden is dat niet. Tegelijk concentreren overheden macht. De VS rolt onder de huidige regering surveillancetechnologie uit zonder adequate democratische controle. China bouwt aan een AI-gestuurd sociaal kredietsysteem. De macht over AI ligt bij een klein aantal bedrijven en overheden die elk hun eigen agenda volgen. De samenleving staat erbij en kijkt ernaar.

Snelheid. De negatieve toepassingen groeien als onkruid: vanzelf, zonder onderhoud, zonder toestemming. Een deepfake maak je in minuten. Een autonome drone koop je online. Fraudeurs hoeven geen ethische commissie te passeren. De positieve toepassingen vereisen opbouw, implementatie, training, regelgeving, draagvlak. Elke stap kost tijd. En in die tijd groeit het onkruid door.

Drempels. Voor de negatieve kant zijn de drempels laag of verdwenen. Voor de positieve kant staan er overal hekken: regelgeving, financiering, adoptietraagheid, digitale geletterdheid, privacyvragen, weerstand tegen verandering. Die hekken bestaan vaak om goede redenen. Het effect is dat de goede toepassingen vastlopen in procedures, terwijl de schadelijke toepassingen ongehinderd doorgroeien.

De metafoor die het beste samenvat wat ik zie: de positieve kant van AI is een tuin die je actief moet onderhouden. Je moet zaaien, water geven, snoeien, en beschermen. De negatieve kant is onkruid. Dat groeit vanzelf. En als je niet oppast, overwoekert het de tuin.

Een woord over energie

Er is nog een thema dat dwars door alles heen loopt: het energieverbruik. De mondiale elektriciteitsvraag van datacenters is de afgelopen jaren explosief gegroeid, mede door AI, en kan volgens het Internationaal Energieagentschap in 2030 twee keer zo hoog zijn als in 2024. Dat verdient serieuze aandacht. Tegelijk verdient het nuance.

Alles kost energie. Netflix kost energie. Verwarming kost energie. Autorijden kost energie. De vraag is wat je ervoor terugkrijgt. Als AI klimaatmodellen 25 keer sneller maakt, als het landbouw efficiënter maakt, als het artsen vijftien uur per week bespaart, als het energienetwerken kan optimaliseren, dan is de vergelijking niet "AI versus niets". Dan is de vergelijking "AI versus wat we er anders mee zouden doen". Elke keer dat iemand een AI-prompt verstuurt in plaats van een uur Netflix te kijken, verschuift de balans.

Het waterverbruik, dat regelmatig als schrikbeeld wordt opgevoerd, is bij nader onderzoek genuanceerder. Zo gebruiken datacenters in Maricopa County, Arizona, 0,12% van het waterverbruik van de regio. Golfbanen gebruiken dertig keer zoveel. Zo'n 80% van het gerapporteerde waterverbruik van AI gaat naar de elektriciteitscentrales die de stroom leveren. Dat is een energiesysteemprobleem en geen AI-specifiek probleem.

Het echte probleem zit in de energiemix. Zolang zo'n 60% van datacenters op fossiele brandstoffen draait, hebben we een probleem dat we serieus moeten nemen. Dat vraagt om schonere energie en om eerlijkheid over wat AI kost. Maar wie op basis van het stroomverbruik concludeert dat we AI moeten afschrijven, gooit het kind met het badwater weg.

***

Wat nu?

Hoe gaan we hiermee om? Accepteren we dat de markt dit regelt? De markt die de afgelopen jaren heeft laten zien dat rendement voor maatschappelijke impact gaat? Wachten we op overheden? Dezelfde overheden die chronisch achter de feiten aanlopen, of die de technologie zelf inzetten voor doelen die niet in het belang van burgers zijn?

Ik heb hier geen pasklaar antwoord op. Ik denk ook niet dat er één antwoord is. Ik heb wel een denkrichting, vanuit het domein waar ik invloed op heb: het onderwijs.

***

Onderwijs als hefboom

Onderwijs is de plek waar elk kind langskomt. Ongeacht achtergrond, ongeacht inkomen, ongeacht de keuzes van hun ouders. In de klas worden de mensen gevormd die straks de beslissingen nemen over hoe AI wordt ingezet. De artsen die AI gebruiken in de spreekkamer. De juristen die AI-wetgeving schrijven. De ingenieurs die autonome systemen bouwen. De bestuurders die kiezen waar het geld naartoe gaat. De burgers die stemmen over hoe hun overheid AI inzet.

Als die generatie AI-ongeletterd is, als ze niet begrijpen hoe de technologie werkt, wie eraan verdient, welke belangen er spelen, en hoe ze de regie kunnen houden, dan zijn ze weerloos. Dan worden ze de speelbal van bedrijven die hun aandacht willen, overheden die hun data willen, en systemen die hun baan willen.

Als die generatie wél AI-geletterd is, als ze leren om AI kritisch te doorgronden, verantwoord in te zetten, en de juiste vragen te stellen, dan hebben we een kans. Dan ontstaat er een generatie die de regie pakt. Die de tuin aanlegt en onderhoudt, in plaats van het onkruid te laten woekeren.

Wat AI-geletterdheid betekent

AI-geletterdheid is meer dan leren hoe je ChatGPT gebruikt. Dat is een vaardigheid, een handige vaardigheid zelfs, maar geen geletterdheid. Net zoals digitale geletterdheid meer is dan weten hoe je een computer aanzet, gaat AI-geletterdheid over begrijpen wat er onder de motorkap zit. Over doorhebben wanneer je wordt gemanipuleerd door een algoritme. Over weten wie verdient aan de systemen die je gebruikt. Over het vermogen om bewust te kiezen wanneer je AI inzet, hoe je dat doet, en wanneer je dat juist niet doet.

Bij AI voor docenten hebben we hiervoor een raamwerk ontwikkeld met vijf domeinen dat beschrijft wat AI-geletterdheid voor docenten inhoudt: van mindset en ethiek tot pedagogiek, didactiek en digital agency. Op basis van dat raamwerk certificeren we docenten in het basis- en voortgezet onderwijs, het mbo, hbo en wo. Het is gebaseerd op bestaande wetenschappelijke frameworks, geïntegreerd en aangepast voor de Nederlandse en Vlaamse onderwijspraktijk. De EU AI Act verplicht sinds februari 2025 dat scholen zorgen voor AI-geletterdheid bij hun medewerkers. Ons raamwerk en certificeringstraject helpen instellingen om aantoonbaar aan die verplichting te voldoen.

Voor leerlingen en studenten werken we daarnaast aan het KIES-model: Kiezen, Instrueren, Evalueren, Spelregels. Kiezen: weet wanneer AI meerwaarde heeft en wanneer je beter zelf aan de slag gaat. Instrueren: leer AI effectief aansturen, want de kwaliteit van de output hangt af van de kwaliteit van de input. Evalueren: beoordeel kritisch wat AI oplevert, want het systeem klinkt altijd overtuigend, ook als het onzin produceert. Spelregels: weet welke afspraken en ethische kaders er gelden, begrijp waarom ze er zijn, en wees in staat om mee te denken over hoe ze zouden moeten veranderen. KIES geeft leerlingen en studenten een praktisch kompas om zelf de regie te krijgen.

De rol van de docent

Docenten zijn de poortwachters. Zij bereiken miljoenen jongeren. Een goed AI-tutoringsysteem kan leerlingen/studenten helpen, maar de docent bepaalt of het op de juiste manier wordt ingezet. Die geeft de context. Die stelt de kritische vragen. Die ziet het verschil tussen een leerling/student die AI gebruikt om dieper te leren en een leerling die AI gebruikt om niet te hoeven denken.

Daarvoor moeten docenten zelf AI-geletterd zijn. En dat zijn ze grotendeels nog niet. Niet door onwil, maar door gebrek aan tijd, middelen, en ondersteuning. Door opleidingen die nog niet zijn bijgetrokken. Door schoolleiders die het thema nog niet op de agenda hebben en door privacy-officers die de rem erop gooien. Elke dag dat we wachten, groeit de kloof. Elke dag dat een docent geen handvatten heeft, is een dag dat leerlingen/studenten kwetsbaar blijven. Voor deepfakes die ze niet herkennen. Voor desinformatie die ze niet doorprikken. Voor AI-afhankelijkheid die ze niet doorzien.

Dit is waarom ik doe wat ik doe met AI voor docenten. Omdat ik geloof dat een manier om de balans te herstellen, is door mensen de regie te geven. En dat begint bij de mensen die de volgende generatie vormen.

***

Tot slot

Ik ben nog steeds verscheurd. Na alles wat ik heb opgezocht, gelezen en geschreven voor dit essay, is dat niet veranderd. De positieve lijst is lang en de belofte is reëel. De doorbraken zijn adembenemend. Tegelijk groeit de negatieve kant heel snel. Het geld stroomt de verkeerde kant op. De macht is geconcentreerd bij een kleine groep die niet namens iedereen handelt. De drempels voor het goede zijn hoog, de drempels voor het slechte zijn laag.

Verscheurdheid is beter dan onverschilligheid. Het betekent dat je beide kanten serieus neemt. Dat je de complexiteit niet vereenvoudigt tot een pakkende kop.

Ik geloof dat onderwijs de hefboom is. Niet de enige, niet de snelste, maar wel de meest fundamentele. Want alles, de regulering, de innovatie, de ethiek, het burgerschap, begint bij wat we de volgende generatie meegeven. En die generatie zit nu in onze klaslokalen.

De vraag die ik mezelf stel, en die ik ook aan jou stel: wat doe jij om de balans de goede kant op te duwen? In je eigen werk, in je eigen praktijk, in je eigen omgeving?

Want de tuin onderhouden, dat is een taak voor iedereen die gelooft dat deze technologie beter verdient dan waar het nu naartoe gaat.

Marcel Mutsaarts is docent en mede-oprichter van de platformen aivoordocenten.nl, aivoorleerlingen.nl, aivoorstudenten.nl. Ook brengt hij wekelijks de podcast het AI-tussenuurtje uit en de nieuwsbrief het AI-spiekbriefje.