Wat doet jouw school aan de AI-vaardigheid van leerlingen?

Ik spreek veel docenten en schoolleiders en ik hoor vaak dezelfde twee worstelingen. De eerste is hun eigen AI geletterdheid. Die is in veel lerarenkamers nog altijd groot, ook al komt er langzaam beweging in met raamwerken, scholing en netwerken. De tweede worsteling wordt minder vaak hardop uitgesproken, maar is zeker zo urgent: hoe zorg je ervoor dat leerlingen en studenten zelf leren om bewust met AI om te gaan? Daar is nauwelijks structurele aandacht voor. Wat ik op veel plekken zie, is een lappendeken van losse gesprekken, waarschuwingen en verboden, met weinig gereedschap waar een docent maandag in de les mee vooruit kan.

Daar wil ik iets aan doen. De afgelopen maanden heb ik gewerkt aan een denkraam dat ik KIES noem, gebouwd op twee bronnen die ik heb aangepast aan de Nederlandse context van VO, MBO en HBO. De eerste is het 4D raamwerk van Rick Dakan en Joseph Feller (2025), dat AI fluency beschrijft als een samenspel van vier competenties: Delegation (bewust kiezen welke taken je aan AI overlaat en welke niet), Description (duidelijke context en instructies geven), Discernment (kritisch beoordelen wat AI teruggeeft) en Diligence (verantwoord omgaan met uitkomsten, bronnen en ethische implicaties). De tweede is het artikel Assigning AI: Seven Approaches for Students, with Prompts van Ethan en Lilach Mollick (2023), waarin ze zeven rollen onderscheiden die AI in het leerproces kan spelen: tutor, coach, mentor, teamgenoot, hulpmiddel, simulator en student. Die twee bronnen samen, vertaald naar de dagelijkse praktijk in Nederlandse klaslokalen, vormen de basis van KIES. Het is een manier waarop leerlingen en studenten bewust en verantwoord leren KIEZEN. En dat werkwoord is niet toevallig.

Waarom KIEZEN het hart is

Het probleem met hoe er nu vaak over AI in het onderwijs wordt gesproken, zit dieper dan we soms beseffen. "AI gebruiken" wordt behandeld als één handeling. Alsof een leerling of student op een knop drukt en klaar is. In werkelijkheid bestaat iedere opdracht uit een reeks subtaken. Neem een betoog schrijven: dat vraagt achter elkaar om een onderwerp kiezen, je inlezen, argumenten verzamelen, structuur opzetten, uitwerken en feedback verwerken. Bij elke stap staat de leerling voor dezelfde 2 vragen:

1) Zet ik hier AI voor in?

2) Zo ja, werk ik er mee samen of besteed ik het aan AI uit? AI als brainstormer of feedbackgever is iets anders dan AI als schrijver of samenvatter. Geen van die rollen is fout. Het gaat erom dat het een bewuste keuze is.

Dat leerlingen en studenten die structuur nergens aangereikt krijgen, heeft grote gevolgen. Ze krijgen óf een verbod, óf ze worden aan hun lot overgelaten. En dan verschuift er iets ongemerkt. De vraag wordt: wie gebruikt hier eigenlijk wie? Wordt de tekst geschreven door een leerling of student die AI inzet, of wordt er een leerling of student ingezet om een tekst van AI in te leveren? Het eindproduct ziet er in beide gevallen hetzelfde uit. Het verschil zit in wat er bij de leerling of student gebeurt. En zonder raamwerk om dat onderscheid te maken, is er maar één frame voorhanden zodra iemand het doorheeft: fraude. Terwijl het echte onderscheid elders ligt, tussen een leerling of student die AI gebruikt en een leerling of student die door AI gebruikt wordt.

De drie vragen die ik centraal zet

Als een leerling of student een opdracht heeft opgedeeld in subtaken en per stap heeft nagedacht over de rol van AI, komt het belangrijkste moment. Drie vragen, die ik het hart van KIES vind:

• Leer ik door deze manier van AI inzet minder, hetzelfde, of meer dan wanneer ik het zelf had gedaan?
• Gaat het langzamer, even snel, of sneller?
• Wordt het resultaat slechter, even goed, of beter?

Sneller en beter zijn geen vloekwoorden. Soms is dat precies wat je wilt. Stel: een leerling moet een betoog houden over klimaatbeleid met als expliciete leerdoel argumenteren en presenteren. Dan is het prima om AI in te zetten het zoeken naar en samenvatten van achtergrondartikelen. Dat gaat sneller en het gaat het leerdoel versterken doordat de leerling meer informatie tot zich kan nemen. Maar bij het opbouwen van de argumentatie zelf ligt het anders. Daar zit het leren in het worstelen, het schrappen, het opnieuw beginnen. Die stap aan AI overlaten levert een sterker betoog op in minder tijd, en vrijwel geen leerwinst. Dat onderscheid herkennen per subtaak, en er bewust over kiezen, is waar het bij AI vaardigheid om draait.

Het acroniem in het kort

De K is wat ik hierboven beschreven heb. De I staat voor instrueren: leerlingen en studenten moeten leren hoe je effectief prompt, afgestemd op de rol die ze voor AI hebben gekozen. Een schrijver prompt je anders dan een coach.

De E staat voor evalueren. Wat uit een AI komt is grondstof, nooit eindproduct. Leerlingen en studenten moeten leren wat bias is, waarom AI soms hallucineert en hoe het systeem de neiging heeft hen naar de mond te praten. Belangrijker is de houding erachter: je wordt eigenaar van wat je met AI produceert. Ook als je iets uitbesteedt, moet je weten wat er staat, waarom het klopt en of het past bij wat jij wilde zeggen. Evalueren is waar het mens-AI-mens principe concreet wordt: de mens geeft input, AI produceert, en de mens sluit de cirkel door wat er uit komt eigen te maken.

De S staat voor spelregels, en dit is de meest meta laag van het raamwerk. Het gaat niet alleen om wat mag en niet mag op school. Het gaat om het vermogen om boven je eigen AI gebruik te gaan hangen en jezelf af te vragen: wat betekent deze technologie eigenlijk? Wie ziet wat ik invoer? Wat kost een prompt aan energie en water? Waar komen de trainingsdata vandaan, en wat betekent het voor mijn eigen denken als ik dit dagelijks gebruik? De S is de stap waarin een leerling of student leerling wordt van de technologie zelf, en niet alleen gebruiker ervan.

Van denkraam naar klas

KIES is in de eerste plaats een denkraam, en elke school kan er morgen mee aan de slag. Ik werk op dit moment aan drie dingen die dat concreter maken. Er komt een whitepaper waarin ik de keuzes achter KIES toelicht: waarom dit raamwerk, wat het wel en niet claimt, en hoe het zich verhoudt tot bestaande kaders. Er komt een raamwerk-document waarin de vier onderdelen (Kiezen, Instrueren, Evalueren, Spelregels) volledig worden uitgewerkt met de theoretische onderbouwing die eronder ligt. Beide documenten verschijnen op aivoordocenten.nl, vergelijkbaar met het whitepaper en raamwerk AI geletterdheid voor docenten. Daarnaast is er een app waarin leerlingen en studenten zelf oefenen met KIES, afgestemd op hun niveau (VMBO, HAVO, VWO, MBO, HBO) en leerjaar. De app is getest en werkt. Het bijbehorende lesmateriaal voor docenten is nog in ontwikkeling. Hoe ik het geheel ga aanbieden aan scholen ben ik nu aan het uitwerken. Binnenkort meer via aivoordocenten.nl.

Mijn bredere wens is dat KIES, of iets wat erop lijkt, ergens standaard wordt in het Nederlandse onderwijs. Zodat we niet elke school opnieuw het wiel laten uitvinden, en zodat leerlingen en studenten over de grenzen van vakken en niveaus heen dezelfde taal leren spreken over hun eigen AI gebruik. Of dat mijn raamwerk wordt of iets anders is minder belangrijk dan dát er iets komt.

Wat ik wil weten, en hoe je mee kunt denken

Wordt er op jouw school of onderwijsinstelling al structureel iets gedaan aan de AI vaardigheid van leerlingen of studenten? En zo ja, gebeurt dat met een helder framework, of zijn het vooral losse initiatieven van individuele docenten? Ik ben reuze benieuwd wat je om je heen ziet, en of een raamwerk als KIES zou helpen of dat je een andere aanpak kent die werkt.

Wil je meer weten, meedenken over de uitwerking of geïnteresseerd zijn in het aanbod voor scholen dat er gaat komen? Mail me dan gerust op marcel@aivoordocenten.nl.

En tot slot: dit werk doe ik vanuit aivoordocenten.nl, het platform dat Tom Naberink en ik hebben opgezet om docenten te helpen met de verantwoorde integratie van AI in het onderwijs. In ons webinar-aanbod https://aivoordocenten.nl/webinarserie-ai-in-het-onderwijs/, komt de AI vaardigheid van leerlingen en studenten expliciet aan bod naast de AI geletterdheid van docenten zelf. Want die twee horen onlosmakelijk bij elkaar.

Bronnen:

• Dakan, R. & Feller, J. (2025). AI Fluency Framework.
• Mollick, E. & Mollick, L. (2023). Assigning AI: Seven Approaches for Students, with Prompts. SSRN / arXiv 2306.10052.